سپندارمذگان، جشن کهن عشق، زن و زمین در فرهنگ ایرانی

 

ملت ایران، وارث فرهنگی باستانی و پرشکوه است که زندگی‌اش همواره با جشن‌ها، سرورها و مناسبت‌های شاد پیوندی عمیق داشته است. در میان این آیین‌ها، سپندارمذگان یا اسفندگان، جشنی بی‌نظیر است که ریشه در ژرفای تاریخ این سرزمین دارد و به عنوان روز عشق ایرانی، گرامی‌داشت زن و زمین شناخته می‌شود. این جشن نه تنها یک روز برای عاشقان، بلکه یک فلسفه حیاتی و یک جهان‌بینی است که مفاهیم پاکی، فروتنی، عشق و پایداری را در خود جای داده است.

 

در طول سال‌های اخیر و با گسترش آگاهی از تاریخ و فرهنگ ایران باستان، سپندارمذگان به عنوان جایگزین فرهنگی روز ولنتاین، توجه بسیاری از ایرانیان، به‌ویژه جوانان را به خود جلب کرده است تا به ریشه‌های اصیل خود بازگردند و روز عشق را به شیوه‌ای برخاسته از هویت ملی خود جشن بگیرند. این بازگشت به سنت، نشان‌دهنده علاقه و افتخار ایرانیان به میراث چند هزار ساله خود است.

 

 

جشن سپندارمذگان به نام «سپندارمذ» یا «اسپندارمذ» پیوند خورده است. این واژه در اوستایی به صورت «سْپِنـْـتـَه آرَمَئیتی» آمده که نام چهارمین اَمشاسپند در دین زرتشتی است. این نام از دو بخش «سپِنتَه» به معنی پاک و مقدس و «آرَمَئیتی» به معنی فروتنی و بردباری تشکیل شده و در مجموع به معنای فروتنی پاک و مقدس است. در عین حال، سپندارمذ نگهبان و موکل زمین است و به همین دلیل، این روز به طور خاص برای بزرگداشت زمین و زنانی که نماد باروری و حیات هستند، در نظر گرفته شده است.

 

تاریخ دقیق برگزاری این جشن باستانی، امروزه با نوعی اختلاف نظر مواجه است:

 

 

تقویم زرتشتی/باستان: در گاه‌شماری باستانی که تمام ماه‌های سال ۳۰ روزه بودند، هر روز نام مشخصی داشت. در روزی که نام روز و نام ماه یکی می‌شد، جشنی برپا می‌گشت. روز پنجم هر ماه «اسپند» نام داشت و در ماه دوازدهم (اسفند)، این همنامی رخ می‌داد. از این رو، ۵ اسفند، تاریخ اصیل جشن سپندارمذگان است.

 

نظریه ابوریحان بیرونی: این دانشمند بزرگ در کتاب «آثارالباقیه» به صراحت ذکر کرده که ایرانیان باستان روز پنجم اسفند را روز بزرگداشت زن و زمین می‌دانستند.

 

 

 

سپندارمذگان نه تنها جشن عشق میان زن و مرد، بلکه فراتر از آن، روزی برای گرامیداشت زن، زمین و پیوند مقدس این دو است.

 

در ایران باستان، این روز به «مُژدگیران» یا «مردگیران» نیز شهرت داشت.

 

مُژدگیران: این کلمه از ریشه «مُزد» یا «مژده» به معنی پاداش و هدیه می‌آید. در این روز، مردان هدایایی به زنان و دختران خود پیشکش می‌کردند تا قدردان عشق، فروتنی و تلاش آن‌ها در زندگی باشند.

 

بزرگداشت زن: سپندارمذگان روزی بود که زنان بر تخت شاهی نشانده می‌شدند و مردان با اطاعت از آن‌ها و اهدای بهترین کادوها، به مقام و نقش آن‌ها در خانواده و جامعه ارج می‌نهادند. این رسم، تصویری روشن از جایگاه رفیع زن در فرهنگ کهن ایران است. زن نماد باروری، حیات‌بخشی و پاکی (مانند زمین) بود.

 

انتخاب همسر: برخی منابع تاریخی ذکر کرده‌اند که در این روز، زنان با آزادی و اختیار کامل می‌توانستند مرد زندگی خود را برگزینند، که نشان‌دهنده احترام به اراده و حق انتخاب زنان است.

 

از آنجا که سپندارمذ موکل و نگاهبان زمین است، این روز فرصتی بود تا مردم به پاس داشت این مادر حیات‌بخش بپردازند. زمین، مظهر باروری، پایداری، آرامش و بخشندگی است و این جشن، یادآور لزوم حفظ و پاسداری از محیط زیست بود. آیین‌هایی نظیر پاکیزه ساختن محیط زندگی، کاشت نهال یا حتی تنها تفکر و تعمق درباره این نعمت بزرگ، بخشی از فلسفه سپندارمذگان را تشکیل می‌داد.

 

 

 

عشق در سپندارمذگان، یک عشق صرفاً هیجانی و لحظه‌ای نیست، بلکه عشقی است از جنس فروتنی و بردباری پاک که در نام امشاسپند آن نهفته است. این عشق، پیوندی مقدس میان دو انسان است که با احترام، وفاداری، بخشندگی (مانند زمین) و پایداری همراه است. این روز فرصتی است تا عاشقان تعهد خود را به این ارزش‌ها دوباره زنده کنند.

 

در سده‌های اخیر، به دلایل مختلف، بسیاری از جشن‌های باستانی ایران به فراموشی سپرده شدند یا کمرنگ گشتند. اما در سال‌های اخیر، با توجه به گسترش روز ولنتاین غربی، دغدغه‌ای فرهنگی در میان ایرانیان پدید آمد تا هویت ملی خود را در این حوزه بازیابند.

 

لزوم حفظ هویت: احیای سپندارمذگان، صرفاً یک تقلید کورکورانه نیست، بلکه تلاشی آگاهانه برای حفظ و بازتولید یک ارزش فرهنگی عمیق است که ده‌ها قرن پیش از مفهوم ولنتاین در غرب وجود داشته است.

 

تفاوت‌ها با ولنتاین: در حالی که ولنتاین عمدتاً بر عشق رمانتیک متمرکز است، سپندارمذگان دایره وسیع‌تری دارد؛ احترام به زن (مادر، خواهر، همسر)، پاسداشت زمین و تجلیل از عشق، همه در یک روز جمع شده‌اند. این گستره مفهومی، سپندارمذگان را به جشنی عمیق‌تر، انسانی‌تر و جامع‌تر تبدیل می‌کند.

 

مناسک مدرن: امروزه، ایرانیان این روز را با اهدای گل، به ویژه گل‌های بومی ایران، خرید هدیه، ارسال پیام‌های تبریک عاشقانه و قدردانی از مادران، همسران و تمام زنان خانواده و جامعه جشن می‌گیرند.

 

 

سپندارمذگان، فراتر از یک تاریخ در تقویم، یک پیام حیاتی و یک درس اخلاقی از ایران باستان است. این جشن، ما را به فروتنی در برابر زمین، احترام بی‌قید و شرط به زن و تجربه عشقی پاک، عمیق و پایدار فرا می‌خواند.

 

احیای سپندارمذگان، نه فقط یک جشن ملی، بلکه گامی مؤثر در جهت تقویت هویت فرهنگی و معرفی گنجینه‌ای از مفاهیم والای انسانی به جهان است. بر ماست که این میراث گرانبها را با فهمی عمیق از فلسفه آن، به نسل‌های آینده منتقل کنیم و نشان دهیم که سرزمین ما، مهد عشق، زن و زمین بوده است.