آشاشاپ
از ونوس تا سپندارمذ: سفری به ریشههای اصیل روز عشق، زمین و زن در ایران باستان
بهمن
جشنی به قدمت ایرانزمین
در میان همه جشنهایی که از ایران باستان به یادگار مانده، «سپندارمذگان» یک گوهر ناب است. این جشن، که شاید آن را به عنوان “روز عشق ایرانی” بشناسیم، چیزی فراتر از یک قرار عاشقانه ساده است. سپندارمذگان، جشنی است برای مهر ورزیدن به سه عنصر مقدس و پروراننده: زن، زمین، و فضیلتهای اخلاقی. ایرانیان باستان، قرنها پیش از آنکه فرهنگهای دیگر به فکر روزی برای عشق باشند، روزی را برای ستایش این مفاهیم والا در نظر گرفته بودند.
۱. سپندارمذ؛ معنایی به زیبایی زمین و زن
نام این جشن، “سْپِنـْـتَه آرَمَئیتی” یا به اختصار سپندارمذ، نام یکی از هفت موجود مقدس و یاران اهورامزدا در دین زرتشت است. معنی این نام بسیار زیبا و عمیق است:
سپند (سْپِنـْـتَه): یعنی پاک، مقدس و گستراننده خوبیها.
آرمئیتی (آرَمَئیتی): یعنی فروتنی، بردباری، گذشت و آرامش.
پس، سپندارمذ یعنی “فروتنی پاک و مقدس”. در دنیای معنوی، این نام نماد صبر و عشق بیپایان خداوندی است، و در دنیای مادی، موکل و نگهبان زمین است. زمین نیز مانند یک مادر، با فروتنی و بردباری بینظیر، همه موجودات را در آغوش میگیرد و میپروراند. به همین دلیل، زمین، زن (مادر هستی) و عشق پرورنده، هر سه در این روز گرامی داشته میشوند.
۲. کی و چرا؟ راز همنامی روز و ماه
برگزاری سپندارمذگان ریشه در یک قاعده شیرین گاهشماری باستانی دارد: هرگاه نام روز و نام ماه با هم یکی میشد، آن روز جشن بود.
در تقویم قدیم، روز پنجم هر ماه “سپندارمذ” نام داشت. بنابراین، جشن سپندارمذگان در روز پنجم از ماه اسفند برگزار میشد.
نکته تاریخی: اگرچه در سالهای اخیر به دلیل تغییرات تقویم، برخی ۲۹ بهمن را جشن میگیرند، اما منابع کهن از جمله کتاب مشهور «آثار الباقیه» ابوریحان بیرونی، ۵ اسفند را تاریخ دقیق این آیین اصیل میدانند. بیرونی مینویسد: «این روز عید زنان بود و مردان به زنان بخشش میکردند.»
۳. رسمها و آیینهای شاد سپندارمذگان
سپندارمذگان یک روز رسمی برای شادی، بخشش و قدردانی بود. این جشن با آیینهای جذاب و خاص خود، جایگاه زن را در جامعه بالا میبرد:
الف) جشن “مردگیران” یا روز فرمانروایی زن
بخش اصلی این جشن، تکریم زنان بود. به همین دلیل به آن “مردگیران” (به معنای دربرگیرنده مردان، یا مردان در اختیار زنان) نیز میگفتند:
معافیت از کار: زنان و مادران در این روز از انجام هرگونه کار خانه معاف بودند! مردان و پسران مسئولیتها را به عهده میگرفتند.
پیشکش عشق: مردان وظیفه داشتند برای همسران، مادران و دختران خود هدیه و “پیشکَش” تهیه کنند. این هدایا نه فقط برای ابراز عشق، بلکه برای قدردانی از پاکدامنی، مهر و زحمات بیدریغ زنان در طول یک سال بود.
اختیار ازدواج: این روز برای دختران نیز مهم بود. گفته میشود در این روز، دختران جوان با آزادی بیشتری حق انتخاب همسر داشتند و تشویق به تشکیل زندگی میشدند.
ب) جشن برزیگران (شادی زمین)
از آنجا که سپندارمذ نگهبان زمین است، این روز به “جشن برزیگران” (کشاورزان) نیز معروف بود. کشاورزان در این روز به اهمیت کار خود در کشت و آبادانی پی میبردند و آن را راهی برای خشنودی زمین مقدس میدانستند. در واقع، این جشن به ما یادآوری میکند که مهرورزی باید شامل حفظ و آبادانی طبیعت نیز باشد.
۴. سپندارمذگان و ولنتاین: تفاوت در عمق مفهوم
در سالهای اخیر، ولنتاین (۱۴ فوریه) در ایران رواج پیدا کرده است. اما مقایسه این دو جشن، تفاوتهای عمیقی را نشان میدهد که چرا سپندارمذگان یک پدیده منحصر به فرد است:
| ویژگی | سپندارمذگان (۵ اسفند) | ولنتاین (۲۵ بهمن) |
| تمرکز اصلی | زن، زمین، فروتنی و عشق مادرانه. | عشق رمانتیک بین دو نفر. |
| هدف | تکریم جایگاه زن و قدردانی از مادر هستی. | ابراز علاقه به معشوق و دوستداشتن. |
| ریشه فرهنگی | ایران باستان (چند هزار سال). | روم باستان و مسیحیت (حدود ۱۷۰۰ سال). |
ولنتاین یک روز زیبا برای عاشقان است، اما سپندارمذگان فراتر میرود؛ این روز نه فقط برای «عاشق بودن»، بلکه برای «تکریم آفرینش» است. عشقی که در آن، زن نماد کامل مهر و گذشت است، درست مانند زمین.
۵. احیای یک میراث ارزشمند
امروزه، بسیاری از ایرانیان تلاش میکنند تا این جشن باستانی را دوباره زنده کنند. احیای سپندارمذگان، فقط یک سنتگرایی ساده نیست؛ بلکه فرصتی است برای:
بازگشت به ریشهها: یادآوری یک فلسفه کهن که در آن، زن و طبیعت جایگاهی والا و مقدس داشتند.
ارتقاء مفهوم عشق: یادگیری عشقی که با فروتنی، گذشت و مسئولیتپذیری در قبال محیط زیست همراه است.
نتیجهگیری
سپندارمذگان در ۵ اسفند، فراتر از یک روز تعطیل یا یک رسم قدیمی است. این روز، جشن اصالت ایرانی و یادآور آن است که در فرهنگ ما، عشق یک نیروی مسئولیتآور است؛ مسئولیت در برابر مادر، همسر، زمین و تمامی موجوداتی که در دامان پرمهر این سیاره زندگی میکنند. سپندارمذگان، جشنی برای تجلیل از بزرگترین و زیباترین فضیلتهای انسانی است.