آشاشاپ
دی به مهر روز: سومین ضیافت نور در قلب زمستان؛ فلسفه و آداب جشن دیگان
15
دی
دی
در فرهنگ ایران باستان، زمستان فصلی برای خمودگی و افسردگی نبود؛ بلکه فصلی برای نیایش، شادی و گردهماییهای خانوادگی محسوب میشد. دیماه، تنها ماه سال است که نه یک بار، بلکه چهار بار شاهد برگزاری جشنهای «دیگان» است. در این میان، «دی به مهر روز» که سومین جشن از این سلسله جشنهاست، جایگاه ویژهای در قلب فرهنگ زرتشتی و ایران کهن دارد.
در این مقاله از وبسایت آشاشاپ، به عمق تاریخ سفر میکنیم تا با فلسفه، نمادها و آیینهای این روز خجسته بیشتر آشنا شویم.
📜 بیشتر بخوانید: طلوع در قلب زمستان؛ خرمروز و راز میلاد خورشید در آیین ایرانی
فلسفه نامگذاری: دی به مهر به چه معناست؟
برای درک اهمیت این روز، ابتدا باید با ساختار تقویم ایران باستان آشنا شویم. در ایران کهن، هر روزِ ماه نام خاصی داشت. نام «دی» (Day) که به معنای آفریدگار یا دادار (اهورامزدا) است، در هر ماه چهار بار تکرار میشد:
- روز اول ماه: اورمزد (نام اصلی خداوند)
- روز هشتم ماه: دی به آذر
- روز پانزدهم ماه: دی به مهر
- روز بیست و سوم ماه: دی به دین
زمانی که نام روز با نام ماه یکی میشد، ایرانیان آن را جشن میگرفتند. بنابراین، ماه دی دارای چهار جشن دیگان است. دی به مهر روز، یعنی پانزدهمین روز از ماه دی، زمانی است که صفت «آفریدگار» با صفت «مهر و دوستی» پیوند میخورد. این تقارن، نویددهنده روشنایی و پایان تاریکی است.
تاریخچه و اهمیت جشنهای دیگان
دیماه در آیین زرتشتی، ماهِ آفریدگار است. در این ماه، خورشید پس از گذر از شب یلدا (طولانیترین شب سال)، تولدی دوباره یافته و روزها کمکم بلندتر میشوند. ایرانیان باستان معتقد بودند که برای کمک به پیروزی نور بر تاریکی، باید با نیایش و شادی، ایزدان را یاری کرد.
جشن دی به مهر، نقطه میانی این ماه است. این جشن نه تنها ستایش پروردگار، بلکه تکریم خورشید و پیمان (مهر) نیز هست. در واقع، این روز یادآور این نکته است که خداوند نه تنها خالق، بلکه نگاهبان پیمانها و پیوند دهنده دلهاست.
آداب و رسوم دی به مهر روز
مانند هر جشن اصیل ایرانی، دی به مهر نیز آداب خاص خود را دارد که ترکیبی از معنویت و شادمانی است:
۱. خانهتکانی و پاکیزگی
ایرانیان معتقد بودند که دیوان و نیروهای اهریمنی در مکانهای آلوده رخنه میکنند. بنابراین، پیش از فرارسیدن دی به مهر روز، خانهها را کاملاً پاکیزه کرده و با عود و اسفند خوشبو میکردند.
۲. چیدن سفره دیگان
سفرهای که در این روز پهن میشد، نمادی از برکت و سپاسگزاری بود. اجزای اصلی این سفره عبارت بودند از:
- میوههای فصلی و خشک: مانند انار، هندوانه (اگر موجود بود)، سنجد و انجیر.
- لرک (Lork): آجیل هفتمغز که در مراسم مذهبی توزیع میشد.
- آتشدان یا شمع: به نشانه حضور نور و گرما در دل زمستان.
- نان مقدس و خوراکهای سنتی: مانند آش و نانهای محلی.
۳. نیایشهای همگانی
در این روز، مردم به آتشکدهها میرفتند و با خواندن «آفرینگان» و نیایشهای مخصوص، برای سلامتی و برکتِ سال پیشرو دعا میکردند. بخشش به نیازمندان و اطعام فقرا از ارکان اصلی این روز بود.
ارتباط «مهر» با «دی»: پیوند آفرینش و عشق
کلمه «مهر» در فرهنگ ایرانی به معنای خورشید، محبت و پیمان است. وقتی این کلمه در کنار «دی» (آفریدگار) قرار میگیرد، نشاندهنده آن است که آفرینش بر پایه عشق و پیمان بنا شده است.
در برخی روایات اسطورهای، این روز را زمان استراحت خورشید یا روزی میدانند که خورشید با تمام توان در برابر سرمای سخت زمستان قد علم میکند. از این رو، ایرانیان در این روز از پوشیدن لباسهای تیره پرهیز کرده و با پوشیدن لباسهای روشن، به استقبال نور میرفتند.
📜 بیشتر بخوانید: دی به آذر روز؛ سفری به اعماق دومین جشن دیگان و آیین برافروختن نور
چرا جشنهای دیگان فراموش شدند؟
با گذشت زمان و تغییر تقویمها و سبک زندگی، بسیاری از جشنهای ماهانه ایران باستان کمرنگ شدند. اما در سالهای اخیر، موج جدیدی از بازگشت به هویت ملی باعث شده تا جوانان و خانوادههای ایرانی دوباره به دنبال احیای این سنتهای زیبا باشند.
جشنهایی مانند دی به مهر، برخلاف فرهنگهای مصرفگرای امروزی، بر پایه طبیعت، معنویت و همبستگی انسانی بنا شدهاند. این جشنها به ما یادآوری میکنند که حتی در سردترین روزهای سال، میتوان گرمای امید را در دلها زنده نگه داشت.
کلام آخر
جشن دی به مهر روز، تنها یک مراسم مذهبی یا تاریخی نیست؛ بلکه نمادی از مقاومت فرهنگ ایرانی در برابر ناامیدی است. این جشن به ما میآموزد که خالق (دی) و عشق (مهر) در کنار هم، میتوانند سختترین زمستانها را به بهار امید تبدیل کنند.
ما در آشاشاپ مفتخریم که با معرفی این آیینهای اصیل، گامی در جهت حفظ میراث فرهنگی ایران زمین برمیداریم. امیدواریم این زمستان برای شما، سرشار از گرمای مهر و نورِ آفریدگار باشد.
«دی به مهرتان پیروز و دلهایتان لبریز از نور ایزدی باد.»